Een voor en achternaam, heel gewoon ?

Namen, voornamen, achternamen, bijnamen, scheldnamen, waar komen die allemaal vandaan, en hoe ontstaan ze, en wat is hun toekomst, en is de naam zoals wij die kennen heel gewoon, en blijft dat zo.
Namen, alles heeft een naam, al in de oudheid werd alles een naam gegeven, ook de mensen.
Namen werden gegeven om aan te geven wat en wie men bedoelde.

Waren het onze verre voorouders, de Germanen en Franken, die het nog met een naam deden.

Tegenwoordig zijn allerlei keuzecombinaties bijna mogelijk, de achternaam van de vader, of die van de moeder, of soms ook van beide, maar ook wijziging van een naam om soms zeer uiteenlopende redenen.

Tot aan de Middeleeuwen, bleef het èèn naamstelsel in gebruik, daarna kwam het langzaam in verval, en kwam er een twee naamsstelsel voor in de plaats, door allerlei toevoegingen.

Daaraan ten grondslag, lagen verschillende redenen.

1e  het christianiseren

2e  de verarming van namen door vernoemingen

3e  onderscheidingsdrang

4e  toename van de bevolking met name in de steden

5e  typeren van de medemens

De Christianisering, heeft ertoe bijgedragen, dat heel wat Germaanse namen die tot dan in gebruik waren, in vergetelheid zijn weggezakt.

Tot aan het concilie van Trente (1545-1563), was het niet verplicht om een Christelijke naam aan te nemen, maar werd er om allerlei redenen wel gepropageerd en gedaan.

Het is duidelijk, dat daardoor heel wat namen uit de Bijbel als leidraad hebben gediend.

Maar ook tot dan vreemde namen, zoals Jo(h)annes uit het Hebreeuws, Stefan uit het Grieks, Marcus uit het Latijns kwamen in zwang.

Maar toch zijn enkele Germaanse namen gebleven, alhoewel zij aangepast werden aan het Latijnse taalgebruik, zoals Bernard wat Bernardus werd.

Soms waren heiligennamen heel erg populair, en sommigen zijn dat altijd gebleven, niet altijd als 1e naam maar als bijv. 2e of 3e naam, zoals Jo(h)annes, Ger(h)ardus, Petrus, Nicolaus en Wilhelmus voor de jongens, en Maria, Catharina Margaretha voor meisjes, alhoewel Maria als toegevoegd ook veel bij jongens voorkwam of komt.

In het verre verleden hadden heel veel mensen dezelfde naam, dat kwam vooral door het tekort aan heiligennamen. Dat had tot gevolg, dat in Gent in de 10e eeuw ca. 1/3 van de mannelijke bevolking de naam droeg van  Johannes, Nicolaus of Wilhelmus, en dat in een tijd dat men het met een naam moest doen.

Naamsverarming, kwam o.a. door het feit dat generaties lang de naam van de vader werd doorgegeven aan de oudste zoon,  zodat het niet onmogelijk was dat soms 3 generaties onder een dak woonden met dezelfde naam. En ook was het niet ongebruikelijk door dezelfde naam te geven aan verschillende zonen, zodat er soms een Jan, Jans en of Jannes woonden in een gezin. Ook was gebruikelijk bij  de Middeleeuwse adel om namen generaties lang door te geven, bijv. Diederik bij Hollandse graven, Boudewijn bij Belgische graven, en Friedrich bij bijv. de Duitse Hohenzollern.

Maar ook Willem is veel doorgegeven bij de Oranjes, Wilhelmina of Willem Alexander als variatie.

Het doorgeven van namen is van alle tijden, en gebeurt heden ten dage nog wel, zij het minder en vaak als 2e of 3e naam, en is eigenlijk overgenomen van de adel.

Onderscheidingsdrang was nodig, zeker omdat bij een, een Naams systeem men niet meer wist wie, wie was. Het was wederom de adel, die hier het voortouw in nam, en een toevoeging bij de naam aannam, zoals van Rechteren, van Haersolte, etc. Ook dit systeem werd overgenomen door de gewone man, en zo ontstaan de toevoegingen bij de voornamen. Voorbeelden zijn er te over, Bakker, Smid, Schilder daarbij gelijk aangevende wel beroep men uitoefende, maar ook Zwolle, Raalte toevoegende waar men vandaan kwam.

Ook zijn er voorbeelden van het erf waarop men geboren was toegevoegd, Schaars, Grote Schaars, Kleine Schaars, maar ook op de Weegh als men op het erf Weegh bleef wonen, of van der Weegh als men van het erf Weegh afkomstig was, een andere variatie was Onderweegh, kennelijk woonde men onder het erf Weegh.

Als laatste voorbeeld, het patroniem, Jan Jansen (Jan zoon van Jan) Piet Pietersen, Klaas Klaassen Gerrit Gerrits, waarbij dan door de andere kinderen wel de toevoeging werd gebruikt, maar zij een andere voornaam hadden, waarbij men dan door de achternaam wist van wie men er een was.

Bevolkingstoename, in de dorpen en steden, was er ook de oorzaak van dat er werd overgeschakeld op een twee namen systeem, maar ook het gebrek aan voldoende namen binnen het een naam systeem.

Typering van de medemens, is van alle tijden, je kan en kon daarmee duidelijk maken wie men bedoelde. Zoals bijv. welke Jansen bedoel je, die kleine of die grote.

Ook kwamen namen in gebruik zoals de Groot, de Wilde, de Kleine, de Zwerver, waarbij men typische tot uiting bracht, of men klein, groot of wild was.

Die typische uitdrukking en kwalificering kwam en komt op het platteland nog wel voor, maar dan meer als bijnaam, in gunstige, maar soms ook in ongunstige zin.

In sommige gebieden zijn zelfs bijnamen of scheldnamen meer bekend dan de eigen naam.

Aannemen van een vaste achternaam, dat gebeurt geleidelijk, de invoering van de erfelijke achternaam verloopt van zuid naar noord, en van stad naar platteland, en van de hogere kringen naar de gewone bevolkingsgroepen.

In midden Europa werden soms al achternamen aan de kinderen doorgegeven vanaf de 13 eeuw, in Brugge en Gent hadden veel inwoners in de 14e 15e eeuw al vaste achternamen.

In Holland is het hebben van een vaste achternaam minder in zwang, en komt pas schoorvoetend in de 16e 17e eeuw, en Friesland, Groningen en Drente is rond de 18e 19e eeuw pas zover met het aantal burgers met een vaste achternaam. En dan hebben wij het in het algemeen over de bovenlaag van de bevolking, uitzonderingen daargelaten.

Op het platteland komt deze ontwikkeling nog later op gang, ook omdat de noodzaak minder aanwezig was, er woonden nu eenmaal minder mensen, die hetzelfde aantal namen kon gebruiken als de stedeling, en iedereen kende iedereen.

Naamsbetekenis van een naam, die kan uiteraard een heel verschillende betekenis hebben.

Veel namen komen van voornamen zoals al aangegeven, Klaassen, Jansen, Pietersen, enz. of van beroepen, Molenaar, Smid, Bakker, Timmerman, al wil dat niet zeggen dat die beroepen nog steeds in verbinding met die namen staan. Namen afgeleid van het erf waar men vandaan komt, Zwaaftink, Schaars, Broekhof, etc. of van plaatsen van herkomst, van Zwolle, van Wijhe, van Vilsteren, van de Wetering, u kent vast ook wel voorbeelden. Maar er zijn ook namen die moeilijker de verklaren zijn, zoals mijn eigen naam Heijmerikx, zoekende naar mijn voorouders, kom ik dan uiteindelijk een Emmerick Rutgers tegen, wiens zoon als Rutger Heijmerickx verder door het leven gaat, en zo de naam verder voert, zij het in allerlei schrijfwijzen. Op het eerste gezicht dus moeilijk, maar na onderzoek dus achteraf gemakkelijk te verklaren.

Schrijfwijze van namen, en waarom die zo verschillend kunnen zijn.

Zo kan iedereen vrij gemakkelijk verklaren, dat namen als Cuypers/Kuiper, van Dijck/ van Dijk, Claesen/Klaassen, de Graef/de Graaf, Somers/Zomers, de 1e variant Belgisch, en de 2e variant Nederlands is.

De verklaring voor die schrijfwijze ligt in het feit dat de Franse overheersing in België rond 1795 plaatsvond, en in Nederland pas rond 1811. Dat waren jaartallen, waarop de Franse wet voorschreef dat iedereen een vaste achternaam moest aannemen.

Dat laatste bracht wederom nieuwe namen naar voren, wat dacht u van Kijk in de Vecht, of van om de Hoek, Poepjes, namen die mensen aannamen omdat zij niet geloofden dat zij daaraan generaties vast zaten.

Het heeft vele nazaten soms veel geld gekost om dat later officieel te laten wijzigen.

Ook een verschil tussen de zuidelijke en de noordelijke Nederlanden was dat in België het voorvoegsel niet los van de naam geschreven werd, en in Nederland wel. Zo kreeg men in de tak van mijn moeder, van der Weegh, Vanderweegh, Vandeweeghde, maar ook op de Weegh en Opdeweegh.

Grappig in dit verband is, dat er een op de Weegh was, die in militaire dienst zijn naam als Opdeweegh liet noteren bij de administratie, omdat hij geen zin had om bij de uitbetaling van zijn soldij steeds als laatste aan de beurt was, door die verandering schoof hij een eind op, terwijl iedereen pas na de laatste uitbetaling de poort uit mocht.

Variaties in een familie met dezelfde voorvader, die kwamen voor, omdat men opschreef wat men hoorde, veel mensen konden ook niet schrijven, en daarom ook niet spellen hoe hun naam geschreven diende te worden, en als je niet kon lezen is het ook moeilijk controleerbaar.

Mijn naam komt bij de volkstelling van 1948 dan ook in 16 verschillende varianten voor, terwijl zij allen tot dezelfde voorvader terug te leiden zijn.

Alhoewel en meerdere takken zijn die geen familie van elkaar zijn.

Naamstoekomst, dat brengt mij weer terug bij het begin, en dan blijkt dat voorspelbaar is, dat wederom een tekort aan een onderscheidingsdrang komt bij namen.

Steeds meer mensen hebben dezelfde achternaam, en door hun aantal zal dat alleen maar toenemen. De achternamen die weinig voorkomen, zullen alleen maar afnemen in aantal, en mede daardoor uiteindelijk verdwijnen. Iedereen die als  genealoog onderzoek doet, kent wel een familienaam die niet of nauwelijks nog te vinden is, simpelweg omdat die uitgestorven is.

Maar ook in eigen kring, vroeger vele kinderen, soms tot wel tien of meer, tegenwoordig twee of drie kinderen, in een enkel geval meer, hoeveel nazaten hebben of zullen die voortbrengen.

Wel is er een groot aanbod van vreemde namen, door de toestroom van vluchtelingen, maar dat zal een tekort aan verscheidenheid in namen uiteindelijk niet vergroten.

Het enige voordeel is wel, dat de verspreiding van namen hierdoor toeneemt, en niet meer dat in bepaalde streken een en dezelfde familienaam veelvuldig voorkomt. Namen eindigend op ink, kwamen per definitie uit het oosten, en namen eindigend op een a kwamen meestal uit Friesland, maar die tijden zijn definitief voorbij.

Anton G.M.Heijmerikx Lathen

Colofoon: artikel Ann Marynissen, hoogleraar Nederlandse taalkunde,
Universität zu Köln, Institut für Niederländische Philologie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: