De Dedemsvaart

Het heeft heel wat voeten in aarde gehad, eer dit kanaal met de hand, gegraven werd.

Het was het levenswerk van Gerrit Willem van Marle, en zijn schoonzoon Baron Willem Jan van Dedem tot den Berg.

Gerrit Willem van Marle was in 1752 gebo­ren en later burgemeester van Zwolle, afgevaardigde in de landdag van Overijssel en advocaat, hij was ook patriot en ondervond dat aan den lijve, van 1785 tot 1795 horen wij niets van hem, maar komt weer in beeld als de Franse tijd aanbreekt, maar heeft in de tussentijd niet helemaal stil gezeten.

Hij heeft snode plannen gemaakt, om een vaart te doen graven van af de veengronden, daar waar nu Balkbrug en Dedemsvaart tot ontwikkeling zijn gekomen.

Deze woeste gronden waren opgekocht van arme boeren die de grondbelasting niet konden betalen, en zodoende van hun grond beroofd werden, al mochten zij als pachter wel blijven in de meeste gevallen, maar of zij daar­door beter af waren, verteld de historie niet.

Het waren hele goede veengronden, maar er was geen behoorlijke mogelijkheid om de turf die men daar stak, af te voeren. Van Marle maakte dan ook plannen samen met de andere grondeigenaren, om een waterweg te vinden naar het open water in de nabijheid van Hasselt, het Zwartewater, om vandaar uit te distribueren.

Eigenlijk lag een groot gedeelte van het beoogde traject al klaar, de Beentjesgraven, die lag precies goed maar was in de loop van de jaren verzand en dus onbevaarbaar.

Om nu een nieuwe vaar­route te kunnen graven, moest de politiek er warm voor gemaakt worden, maar zowel Zwolle en Hardenberg hielden hardnekkig vast aan de Vecht als hun vaarroute.

Maar omdat Baron Willem Jan van Dedem getrouwd was met Judith van Marle, de dochter van de Zwolse burgemeester, waren de twee grote grondbezitters aan elkaar gekoppeld, de schoonzoon Baron Willem Jan van Dedem, die op huize Berg onder Dalfsen was geboren, nam de plannen voor een kanaal van zijn schoonvader over, en zag zijn kans waar toen Zwolle in de Franse tijd aan macht moest inbinden.

In 1803 haalde hij de oude plannen opnieuw uit de kast, en overlegde met het Hassel­ter stadsbestuur, want door studie van landmeetkundigen was duidelijk dat er aan het begin van het kanaal vloeddeuren noodzakelijk waren, en dat begin had men bij Hasselt gedacht.

Ook was overleg met andere grondeigenaren mogelijk, omdat onteigenen in die dagen niet mogelijk was.

Het eindresultaat mocht er zijn, het was een goed doordacht plan, dat op eigen kosten zou worden uitgevoerd, alleen de politiek moest zijn goedkeuring er nog aan hechten.

Dat duurde tot 1809 toen men de kans kreeg, in dat jaar bracht Koning Lodewijk Napoleon een bezoek aan het noorden van het land, en ook aan Zwolle en omliggende plaatsen. In Zwolle beloofde hij een verbinding met de IJssel, en gaf de katholie­ken hun Peperbuskerk terug, de kerk die door troepen van Napoleon in gebruik was als paardenstal.

Toch waren de Zwollenaren op hun hoede, want een nieuwe vaart was nu helemaal niet in hun belang, maar in Zwolle noch in Hasselt werd door niemand hierover gesproken, terwijl men in Hasselt een bijdrage kreeg voor de katholieken voor een nieuwe kerk, en ook de vloeddeu­ren in de stadsgracht vernieuwd moch­ten worden.

Maar Zacharias Tijl de Hasselter stadssecretaris, sprak s’a­vonds in alle rust met de broer van keizer Napoleon Bonaparte, die het doortrek­ken van de vaart naar de Vecht afwees, maar de plannen van van Dedem voor een nieuwe vaart werd goedgekeurd met de woorden “Toutes vos demandes sont accordees”, en hier­mede was het pleit voor de Dedemsvaart beslecht, en werd op 9 juli 1809 in Hasselt de eerste spade in de grond gezet, en vele zeer velen zouden nog volgen.

Zeker als men bedenkt, dat alles enkel met de schop gebeurde en dat men zelfs niet de beschikking had over kruiwagens, men begon simpel in het midden te graven, en gooide het zand naar de zijkant, maar alvorens men op de goede breedte aankwam, had men diezelfde hoeveelheid zand meerdere keren op de schop gehad, en waren zo tussen 5 en 600 mensen dagelijks bezig met het graven, wat van juli 1809 tot het voorjaar van 1811 duur­de, ongeveer 500 werkdagen, en dat voor zo’n f1,- per dag per persoon, die vanuit de verre omtrek hier werk vonden van maandagmorgen tot zaterdagavond. Alleen op de zondag was men vrij, en wilde men naar huis, dan moest men daarvoor vele uren lopen, iets wat men in die dagen wel gewend was, maar hoe verder er gegraven werd, hoe verder men moest lopen.

Reeds in 1810 voer schipper Jan Visscher met een eerste lading turf een gedeelte van de vaart af, en bewees daarmee het nut.

Toch bleken de plannen door Baron van Dedem te hoog gegrepen, want de onderneming bleken in financieel opzicht niet al te best, want zelfs voor een van Dedem waren de kosten van F 300.000,- welke alleen het graven al had gekost, te hoog gegrepen.

In 1826 moest hij het project overdoen aan het rijk. Twee jaar later in 1828 deed hij nieuwe pogingen om zijn kanaal te voltooien, maar in 1845 leed het opnieuw finan­cieel schipbreuk, op het moment dat de Dedems­vaart pas 40 kilometer lang was, en er nog zo’n 20 kilometer gegraven moest worden, welke door de provincie Overijssel later werden vol­tooid.

Het kanaal welke de naam van van Dedem heeft gekre­gen, liep van Hasselt tot aan Gramsbergen, waar het een ver­binding heeft met de Vecht, en men was in Zwolle dan ook om begrijpe­lijk reden niet blij met een waterverbinding waarbij de sche­pen Zwolle links konden laten liggen.

Thans is er van beroeps­scheepvaart in het geheel geen sprake meer zowel over de Vecht die vaste oeververbindin­gen heeft waar schepen geen doorgang hebben, en over de De­demsvaart die gedeeltelijk is gedempt.

Als men het nu over Dedemsvaart heeft, bedoelt men het dorp welke deel uitmakend van de gemeente Avereest, en de waterweg noemde men het Dedemsvaarterkanaal, ook al is dit taalkundig uiteraard onjuist, omdat men met vaart en kanaal twee maal hetzelfde bedoelt, maar verschil moet er nu eenmaal zijn.

Terwijl een andere waterweg vanuit vroegere dagen ook is verdwenen, name­lijk scheepvaart over de Regge, met zoge­naamde Enterse zompen, platte schepen, die toch behoorlijk veel konden vervoeren, hieruit bleek dat Zwolle een belangrij­ke vestiging was voor de doorvoer van goederen, want ook via de Schipbeek naar Deventer en via de Berkel naar Zutphen kwam een grote stroom goederen de IJssel afzakken, alles langs Zwolle heen, die later met de Willemsvaart, gegraven onder Koning Willem I, een belangrijke verbinding kreeg met de IJssel.

De sluizen bestaan nog steeds, en de kleine sluis kan nog steeds gebruikt worden, voor de pleziervaart welke Zwolle aan wil doen.

De grote sluis is in gebruik door een afwateringsinstallatie, welke ervoor zorgt dat de nieuwe wijk Zwolle-Zuid, droge voeten kan houden.

De hele omgeving van sluizen en oude gerestaureerde veerhuizen, overblijfsel van vergane glorie, ademen een serene rust uit, welke enkel op zondagen verstoord raakt door met goud behangen patserige eigenaars van stinkende en brullende motoren, die zo nodig moeten laten zien dat zij snelle motorboten en waterscooters bezitten, welke zij op aanhangers achter hun te dure auto’s aanvoeren, om zo te proberen menig fietsers die een rondje Zwolle doen, een minderwaardigheidscomplex aan te meten.

Maar wedden dat die patsers nog niet eens een fiets bezitten!

De vrachtvaart maakt gebruik van het nieuw gegraven Zwolle-IJsselkanaal, welke enkele honderden meters verderop gegraven is.

Anton Heijmerikx, Lathen

One thought on “De Dedemsvaart

  1. Hartelijk dank voor dit verhaal. Ik ben geboren in Dedemvaart en om de hoek lagen de Zacharias Tijllaan (waar ik naar de kleuterschool ging) en de Judith van Marlelaan. Nu weet ik eindelijk wie dat zijn/waren. Overingens bezit de gemeente Hardenberg een uitgebreide beeldbank (>6000 foto’s) waarin veel over (de) Dedemsvaart.

    Met vriendelijke groet,

    Nico Viet

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: